Strona główna -> Artykuły -> Prawo i zarządzanie -> Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary

Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary

Tematyka: Prawo i zarządzanie
2005-07-19
 

WPROWADZENIE

W dniu 27 listopada 2003 roku wchodzi w życie ustawa z dnia 28 października 2002 roku o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661) (zwana w dalszej części Ustawą), która w znaczny sposób rozszerza odpowiedzialność osób prawnych i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, w tym przedsiębiorców niebędących osobami fizycznymi.

Ustawa ma wybitnie sankcyjny charakter, przewiduje bowiem m. in. kary pieniężne w wysokości do 10% przychodów lub wydatków poniesionych w roku poprzedzającym wydanie orzeczenia. Podkreślić należy, że kara pieniężna nie może być niższa niż 5.000 zł.

PODMIOTY PODLEGAJĄCE USTAWIE

Ustawa dla własnych celów posługuje się specyficzną definicją podmiotów podlegających Ustawie, a mianowicie pojęciem podmiotu zbiorowego, którym jest osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, z wyłączeniem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i ich związków oraz organów państwowych i samorządu terytorialnego, spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, spółka kapitałowa w organizacji, podmiot w stanie likwidacji oraz przedsiębiorca niebędący osobą fizyczną, a także zagraniczna jednostka organizacyjna (zwany w dalszej części Podmiotem Zbiorowym).

Jak wskazano powyżej pojęcie Podmiotu Zbiorowego obejmuję m. in. pojęcie przedsiębiorcy, za wyjątkiem przedsiębiorców będących osobami fizycznymi (a więc m. in. spółki akcyjne, z ograniczoną odpowiedzialnością, jawne, komandytowe, komandytowo – akcyjne, partnerskie, przedsiębiorstwa państwowe, spółdzielnie – art. 2 ust. 2 Prawa działalności gospodarczej).

Podkreślenia wymaga fakt, że odpowiedzialność albo brak odpowiedzialności Podmiotu Zbiorowego na zasadach określonych w Ustawie nie wyłącza odpowiedzialności cywilnej za wyrządzoną szkodę, odpowiedzialności administracyjnej ani indywidualnej odpowiedzialności prawnej sprawcy czynu zabronionego.

 

PRZESŁANKI ODPOWIEDZIALNOŚCI PODMIOTU ZBIOROWEGO

Podkreślić należy, że aby można mówić o odpowiedzialności Podmiotu Zbiorowego na podstawie Ustawy muszą łącznie zaistnieć następujące przesłanki:

  • zachowanie osoby fizycznej;
  • popełnienie określonego przestępstwa lub przestępstwa skarbowego przez osobę fizyczną;
  • skazanie osoby fizycznej.

Podmiot Zbiorowy podlega odpowiedzialności za czyn zabroniony osoby fizycznej jeśli zachowanie to przyniosło lub mogło przynieść Podmiotowi Zbiorowemu korzyść (także niemajątkową). Podmiot Zbiorowy podlega odpowiedzialności za czyn zabroniony, którym jest zachowanie osoby fizycznej:

  • działającej w imieniu lub w interesie Podmiotu Zbiorowego w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku;
  • dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków, o których mowa powyżej;
  • działającej w imieniu lub w interesie Podmiotu Zbiorowego, za zgodą lub wiedzą osoby, o której mowa powyżej;
  • będącej przedsiębiorcą (dotyczy przede wszystkim odpowiedzialności Podmiotów Zbiorowych będących spółkami cywilnymi – art. 2 ust. 3 Prawa działalności gospodarczej).

Podmiot Zbiorowy podlega odpowiedzialności na podstawie Ustawy, jeżeli osoba fizyczna, o której mowa powyżej, popełniła przestępstwo:

  • przeciwko obrotowi gospodarczemu, określone w art. 296-306 oraz art. 308 Kodeksu karnego, art. 90f-90k ustawy o działalności ubezpieczeniowej, art. 38-43a ustawy o obligacjach, art. 171 Prawa bankowego, art. 303-305 Prawa własności przemysłowej, art. 585-592 Kodeksu spółek handlowych, art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa oraz o zmianie niektórych ustaw, art. 36 oraz art. 37 ustawy o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym;
  • przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi, określone w art. 310-314 Kodeksu karnego, art. 165-177 Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi, art. 37 ustawy o listach zastawnych i bankach hipotecznych;
  • łapownictwa i płatnej protekcji, określone w art. 228-230 Kodeksu karnego;
  • przeciwko ochronie informacji, określone w art. 267-269 Kodeksu karnego;
  • przeciwko wiarygodności dokumentów, określone w art. 270-273 Kodeksu karnego;
  • przeciwko mieniu, określone w art. 286 i 287 oraz w art. 291-293 Kodeksu karnego;
  • przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, określone w art. 200 § 2, art. 202 oraz w art. 204 Kodeksu karnego;
  • przeciwko środowisku, określone w art. 181-184 oraz art. 186-188 Kodeksu karnego, art. 34 ustawy o substancjach i preparatach chemicznych, art. 69 ustawy o odpadach, art. 58-64 ustawy o organizmach genetycznie zmodyfikowanych;
  • przeciwko porządkowi publicznemu, określone w art. 252 i 253, art. 256-258, art. 263 oraz w art. 264 Kodeksu karnego;
  • stanowiące czyn nieuczciwej konkurencji, określone w art. 23 i 24 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji;
  • przeciwko własności intelektualnej, określone w art. 115-1181 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Podmiot Zbiorowy podlega również odpowiedzialności na podstawie Ustawy, jeżeli osoba fizyczna, o której mowa powyżej popełniła przestępstwo skarbowe:

  • przeciwko obowiązkom podatkowym i rozliczeniom z tytułu dotacji lub subwencji, określone w art. 54-56, art. 63, art. 65, art. 67, art. 76, art. 77 oraz w art. 82 Kodeksu karnego skarbowego;
  • przeciwko obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą towarami i usługami, określone w art. 85, art. 88, art. 89 oraz w art. 92 Kodeksu karnego skarbowego.

Podmiot Zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego przez osobę fizyczną, o której mowa powyżej, zostało stwierdzone na podstawie następujących orzeczeń:

  • prawomocnego wyroku skazującego;
  • nakazu karnego;
  • prawomocnego orzeczenia o zezwoleniu na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności;
  • prawomocnego orzeczenia warunkowo umarzającego postępowanie;
  • prawomocnego orzeczenia o umorzeniu postępowania z powodu okoliczności wyłączających ściganie sprawcy.

Zgodnie z przepisami Ustawy Podmiot Zbiorowy podlega odpowiedzialności w razie stwierdzenia:

  • co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej, o której mowa powyżej;
  • co najmniej braku należytego nadzoru nad osobą fizyczną, o której mowa powyżej;
  • albo gdy organizacja działalności Podmiotu Zbiorowego nie zapewnia uniknięcia popełnienia czynu zabronionego, a mogło je zapewnić zachowanie należytej, wymaganej w danych okolicznościach ostrożności przez osobę, o której mowa powyżej.

SANKCJE

Jak wspomniano powyżej sankcje objęte Ustawą dotyczą przede wszystkim kar pieniężnych w wysokości do 10% przychodu określonego w trybie przepisów o podatku dochodowym od osób prawnych, osiągniętego w roku podatkowym poprzedzającym wydanie orzeczenia albo jeśli przychód był niższy aniżeli 1.000.000 zł w wysokości do 10% wydatków poniesionych w roku poprzedzającym wydanie orzeczenia (w zależności od rodzaju popełnionego przestępstwa), jednakże nie mniej niż 5.000 zł.

Dodatkowo wobec Podmiotu Zbiorowego orzeka się obligatoryjnie przepadek (chyba że przedmiot, korzyść majątkowa lub ich równowartość podlega zwrotowi innemu uprawnionemu podmiotowi):

  • przedmiotów pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego lub które służyły lub były przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego;
  • korzyści majątkowej pochodzącej chociażby pośrednio z czynu zabronionego;
  • równowartości przedmiotów lub korzyści majątkowej pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego.

Ponadto wobec Podmiotu Zbiorowego można fakultatywnie orzec:

  • zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, wytwarzanych lub sprzedawanych wyrobów, świadczonych usług lub udzielanych świadczeń (od roku do 5 lat);
  • zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego środkami publicznymi (od roku do 5 lat);
  • zakaz korzystania z pomocy organizacji międzynarodowych, których Rzeczpospolita Polska jest członkiem (od roku do 5 lat);
  • zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne (od roku do 5 lat);
  • zakaz prowadzenia określonej działalności podstawowej lub ubocznej (od roku do 5 lat), przy czym zakazu tego nie orzeka się, jeżeli jego orzeczenie mogłoby doprowadzić do upadłości albo likwidacji Podmiotu Zbiorowego lub zwolnień, o których mowa w art. 1 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (tzw. zwolnienia grupowe);
  • podanie wyroku do publicznej wiadomości.

Orzekając karę pieniężną, zakazy lub podanie wyroku do publicznej wiadomości, sąd uwzględnia w szczególności rozmiary korzyści uzyskanej przez Podmiot Zbiorowy, a także społeczne następstwa ukarania. Ponadto orzekając karę pieniężną lub przepadek, sąd uwzględnia prawomocne orzeczenie o nałożeniu na Podmiot Zbiorowy odpowiedzialności posiłkowej za grzywnę lub przepadek orzeczone wobec osoby fizycznej za przestępstwo skarbowe określone w Kodeksie karnym skarbowym. Orzekając przepadek korzyści majątkowej lub jej równowartości, sąd uwzględnia prawomocne orzeczenie nakładające na Podmiot Zbiorowy obowiązek zwrotu korzyści majątkowej osiągniętej w wyniku przestępstwa osoby fizycznej.

W szczególnie uzasadnionych wypadkach, gdy czyn zabroniony stanowiący podstawę odpowiedzialności Podmiotu Zbiorowego nie przyniósł temu podmiotowi korzyści, sąd może odstąpić od orzeczenia kary pieniężnej, poprzestając na orzeczeniu przepadku, zakazu lub podania wyroku do publicznej wiadomości.

Ustawa zawiera także regulację tzw. recydywy, a mianowicie jeśli przed upływem 5 lat od orzeczenia kary pieniężnej zostanie ponownie popełniony czyn zabroniony stanowiący podstawę odpowiedzialności Podmiotu Zbiorowego, wobec tego podmiotu można m. in. orzec karę pieniężną w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę.

Sankcja w postaci kary pieniężnej w wysokości 10% przychodu lub wydatków dotyczy także Podmiotu Zbiorowego, który nie stosuje się do orzeczonych zakazów określonych powyżej.

Istotną „sankcją” orzeczenia odpowiedzialności Podmiotu Zbiorowego może być także gromadzenie w Krajowym Rejestrze Sądowym, i co za tym idzie udostępnianie danych o Podmiocie Zbiorowym, wobec którego orzeczono karę pieniężną, przepadek, zakaz lub podanie wyroku do publicznej wiadomości.

POSTĘPOWANIE

W zakresie nieunormowanym Ustawą do postępowania w sprawie odpowiedzialności Podmiotów Zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego. Ciężar dowodu spoczywa na tym, kto dowód zgłasza.

Natomiast do wykonania orzeczonej kary pieniężnej, przepadku, zakazów oraz podania wyroku do publicznej wiadomości stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu karnego wykonawczego dotyczące wykonania grzywny, przepadku, zakazów oraz podania wyroku do publicznej wiadomości, przy czym kara pieniężna jest płatna z przychodu Podmiotu Zbiorowego.

W sprawach odpowiedzialności Podmiotów Zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary orzeka w pierwszej instancji sąd rejonowy, w którego okręgu popełniono czyn zabroniony, a jeżeli czyn taki popełniono w okręgu kilku sądów, na polskim statku wodnym lub powietrznym albo za granicą - sąd rejonowy, w którego okręgu znajduje się siedziba podmiotu zbiorowego, a w przypadku zagranicznej jednostki organizacyjnej - siedziba jej przedstawiciela w Rzeczypospolitej Polskiej.

Środki odwoławcze od wyroków oraz orzeczeń i zarządzeń zamykających drogę do wydania wyroku rozpoznaje sąd okręgowy właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego, a środki odwoławcze od pozostałych postanowień, zarządzeń i czynności - sąd rejonowy w innym równorzędnym składzie.

W celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, jeszcze przed jego wszczęciem, można wystąpić do właściwego sądu o wydanie postanowienia o zabezpieczeniu na mieniu Podmiotu Zbiorowego grożącej kary pieniężnej lub przepadku.

Postępowanie wszczyna się na wniosek prokuratora lub pokrzywdzonego. Ponadto w sprawach, w których podstawą odpowiedzialności podmiotu zbiorowego jest czyn zabroniony uznany przez ustawę za czyn nieuczciwej konkurencji, postępowanie wszczyna się również na wniosek Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

Wniosek złożony przez pokrzywdzonego powinien być sporządzony i podpisany przez osobę uprawnioną do obrony według przepisów o ustroju adwokatury lub osobę uprawnioną do świadczenia pomocy prawnej według przepisów o radcach prawnych (przymus adwokacko-radcowski). Wniosek powinien zawierać:

  • oznaczenie wnioskodawcy oraz jego adres dla doręczeń;
  • oznaczenie Podmiotu Zbiorowego oraz jego adres dla doręczeń;
  • dokładne określenie czynu zabronionego stanowiącego podstawę odpowiedzialności Podmiotu Zbiorowego;
  • wskazanie prawomocnego wyroku lub innego orzeczenia wraz z oznaczeniem sądu lub organu, który wydał to orzeczenie;
  • wskazanie sądu właściwego do rozpoznania sprawy;
  • uzasadnienie;
  • wykaz dowodów, których przeprowadzenia na rozprawie głównej domaga się wnioskodawca.

Do wniosku należy dołączyć odpis orzeczenia wraz z uzasadnieniem, jeżeli je sporządzono.

Jeżeli wniosek w tej samej sprawie złożyli prokurator i pokrzywdzony, rozpoznaniu podlega wniosek prokuratora, a sąd orzeka o dopuszczeniu pokrzywdzonego do udziału w postępowaniu obok prokuratora, chyba że sprzeciwia się temu interes wymiaru sprawiedliwości (art. 53 Kodeksu postępowania karnego).

W imieniu Podmiotu Zbiorowego w postępowaniu uczestniczy osoba wchodząca w skład organu uprawnionego do reprezentowania tego podmiotu. Podmiot zbiorowy może ustanowić obrońcę spośród osób uprawnionych do obrony według przepisów o ustroju adwokatury lub osób uprawnionych do świadczenia pomocy prawnej według przepisów o radcach prawnych.

W rozprawie mogą wziąć udział wnioskodawca, pokrzywdzony dopuszczony do udziału w postępowaniu obok prokuratora, przedstawiciel Podmiotu Zbiorowego i jego obrońca.

Dowody dopuszcza się na wniosek stron, a w uzasadnionych wypadkach także z urzędu; niedopuszczalny jest dowód oczywiście zmierzający do przedłużenia postępowania.

Od wyroku sądu pierwszej instancji wnioskodawcy i Podmiotowi Zbiorowemu przysługuje apelacja. Kasacja może być wniesiona jedynie przez Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich.

Kary pieniężnej, przepadku, zakazów ani podania wyroku do publicznej wiadomości nie orzeka się wobec podmiotu zbiorowego, jeżeli od dnia wydania orzeczenia wobec osoby fizycznej upłynęło 10 lat.

Kary pieniężnej, przepadku, zakazów ani podania wyroku do publicznej wiadomości nie wykonuje się, jeżeli od uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego odpowiedzialność Podmiotu Zbiorowego za czyn zabroniony pod groźbą kary upłynęło 10 lat.

Zatarcie orzeczenia stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony pod groźbą kary następuje z mocy prawa z upływem 10 lat od wykonania lub darowania albo przedawnienia wykonania kary pieniężnej, przepadku, zakazów oraz podania wyroku do publicznej wiadomości.

PODSUMOWANIE

Przepisy Ustawy stanowią kolejny element zacieśniania systemu prawnego oraz próbę wprowadzenia olbrzymich sankcji wobec podmiotów łamiących prawo.

Praktyka pokaże, czy Ustawa spowoduje większe przestrzeganie istniejących regulacji, jednakże analiza przepisów Ustawy może już teraz prowadzić do następującego wniosku: popełnianie przestępstw wymienionych w Ustawie nie powoduje oczekiwanej reakcji organów państwa przewidzianych w przepisach normujących poszczególne ich rodzaje (ochrona środowiska, łapownictwo, porządek publiczny, etc.), dlatego też wprowadza się dodatkowe regulacje, które nie tyle uszczelnią istniejącą regulację szczegółową, lecz pomogą aparatowi państwowemu łatwiej występować przeciwko Podmiotom Zbiorowym.

Ponadto podkreślić należy wysokość i wagę wymienionych w Ustawie sankcji (do 10% przychodów lub wydatków, zakazy, w tym prowadzenia podstawowej działalności gospodarczej), które mogą doprowadzić nie tylko do chwilowych problemów gospodarczych Podmiotów Zbiorowych, ale także ich upadłości. Wypada dodać, że jedyna nadzieja w sądach – tak dolegliwych sankcji jak przewidziane Ustawą nie ma wiele w naszym systemie prawa – i że zdrowy rozsądek sędziów pozwoli zrównoważyć ewentualne naruszenie prawa z interwencją, która pozwoli nadal funkcjonować Podmiotom Zbiorowym (oczywiście w zgodzie z obowiązującym prawem).

Na koniec należy rekomendować Podmiotom Zbiorowym dokładną analizę przepisów Ustawy oraz wprowadzenie mechanizmów monitorowania choćby zagrożeń jej naruszenia – skutek może być najgorszy: upadłość.

 

Autor:
Robert Niczyporuk, Adwokat, Radca Prawny Senior Associate w kancelarii Domański Zakrzewski Palinka sp. k. zrzeszonej w Ernst & Young Law Alliance
 
Więcej informacji na ten temat znajdziecie Państwo w publikacji: "".

« Powrót

Koszyk

Twój koszyk jest pusty.
Newsletter